Η σοφία των χρόνων μέσα από δέκα ζωές -Γάμοι, γεννήσεις, εγγόνια, δισέγγονα

 

Υπάρχουν άνθρωποι που το πρόσωπό τους είναι η βιογραφία τους. Οι ρυτίδες τους είναι σελίδες, τα χέρια τους είναι εργαλεία μιας ζωής που δούλεψε, γέννησε, έχασε, ξαναστάθηκε όρθια. Σε μια εποχή που όλα τρέχουν, οι ειδήσεις, οι σχέσεις, ακόμα και οι αναμνήσεις που χάνονται μέσα σε μια οθόνη κινητού, ο Αναγνώστης Πελοποννήσου άκουσε δέκα ανθρώπους ηλικίας 78 έως 88 ετών. Δεν τους ρωτήσαμε τι νομίζουν για τη ζωή. Τους ρωτήσαμε πώς τη ζωή αυτή την έζησαν. Οι απαντήσεις τους δεν είναι νοσταλγία. Είναι μαρτυρία και αξίζει να την ακούσουμε προτού σβήσει.

Φανούρης Βαμβακούσης, 82 ετών: «Δούλευα από τα 8 μου»

Ο Φανούρης Βαμβακούσης δεν θυμάται παιδική ηλικία με παιχνίδια. Θυμάται δουλειά.

– «Δουλειά, από φτωχή οικογένεια, δουλειά από τα 8 μου χρόνια», λέει απλά, χωρίς παράπονο, σαν να περιγράφει τον καιρό. Έζησε τα χρόνια της χούντας και παρότι θυμάται τη βία εκείνης της εποχής, δεν την αρνείται πως τον σφυρηλάτησε. Για την τεχνολογία έχει μια ισορροπημένη ματιά:

– «Το κινητό είναι μεγάλο ευεργέτημα, καλό εργαλείο», λέει, χωρίς όμως να κρύβει την ανησυχία του για τους νέους. «Έχουν χάσει την επαφή, όλη μέρα είναι με ένα κινητό. Καλά παιδιά είναι όμως, χαίρομαι για τους αθλητές».

Πιστός στην εκκλησία, ακολουθεί τη Σαρακοστή, «ωφελεί η νηστεία στη διατροφή», ενώ το ψάρεμα και η μελισσοκομία παραμένουν το καταφύγιό του: «Καλό για τους νέους το μελίσσι, δίνει ζωή στον άνθρωπο, καθαρός αέρας».

Α.Γ., 86 ετών: «Περίμενα να μεγαλώσω για να φύγω από το σπίτι»

Η Α.Γ. γεννήθηκε σε μια εποχή αυστηρότητας. «Τα παιδικά χρόνια ήταν πολύ πιο αυστηρά σε σχέση με τώρα, ακούγαμε τους γονείς μας, είχαμε φτώχεια», θυμάται. Μεγαλώνοντας μετά τον πόλεμο του ’40, «ούτε ντυσίματα είχαμε, ούτε τροφές». Δεν ήταν καλή μαθήτρια, λέει χωρίς ίχνος ντροπής. «Δεν ήξεραν και οι γονείς μου πώς να με βοηθήσουν» και έτσι πήγε στα χωράφια, «γυρίζαμε μόλις έμπαινε ο ήλιος». Παντρεύτηκε στα 22 της και έκανε δύο παιδιά, θυμάται πως από το 1960 «ήταν καλύτερη η ζωή, περνούσαμε καλύτερα, ήταν περισσότερα και τα εργοστάσια για δουλειά». Η τηλεόραση και το τηλέφωνο στο σπίτι, λέει, «καλυτέρευε η ζωή». Σήμερα βλέπει τους νέους με τρυφερότητα αλλά και νοσταλγία:

– «Έχουν χάσει όμως την αλάνα. Ακούγαμε τότε τους γονείς μας, τι ώρα θα γυρίσουμε, είχαμε σεβασμό, τώρα είναι αλλιώς». Η πιο όμορφη ανάμνησή της; «Η γέννηση των παιδιών μου. Όταν κάνεις παιδιά είναι απερίγραπτη η χαρά».

Ε.Ε., 81 ετών: «Δουλεύω ακόμα, κάνω 100 μπάνια»

Λιτός στα λόγια αλλά γεμάτος ζωντάνια, ο Ε.Ε. θυμάται δύο στιγμές που τον σημάδεψαν: «Την τελευταία μέρα στο γυμνάσιο και τη μέρα που πήρα το απολυτήριο του στρατού». Μιλώντας για τη μεγαλύτερη αλλαγή που έζησε, δεν διστάζει:

– «Πήγαν στο φεγγάρι οι Αμερικάνοι, δεν υπάρχει μεγαλύτερο κατόρθωμα». Για τη νεολαία έχει αυστηρή, αλλά ειλικρινή άποψη:

–  «Νέοι αδιάφοροι για το μέλλον τους, δεν ασχολούνται με τίποτα και θέλουν να κάθονται». Το δικό του μυστικό μακροζωίας; «Διατροφή κανονικά απ’ όλα, γονίδια δυνατά. Είμαι 81 ετών και δουλεύω. Κάνω 100 μπάνια από τον Μάϊο μέχρι τον Οκτώβριο, κλαδεύω, πάω για κυνήγι». Μια ζωή σε κίνηση, ακόμα.

Σ.Χ., 83 ετών: «Το Άγιο Όρος με έκανε καλύτερο άνθρωπο»

Η μνήμη του Σ.Χ. είναι γεμάτη ζεστασιά, τα καλοκαίρια που «έρχονταν συγγενείς για διακοπές και μας γέμιζαν δώρα». Παρακολουθεί με θαυμασμό την τεχνολογική πρόοδο της ιατρικής:

– «Ανακάλυψη φαρμάκων σε θεραπείες που ήταν μακρινό όνειρο, μηδενισμός αποστάσεων». Κι όμως, νοσταλγεί κάτι που, λέει, χάθηκε: «Έχουν χάσει την αυθεντικότητα της επικοινωνίας. Παλιά τον ζύγωνες και τον ζούσες. Τώρα είναι επιδερμική». Το μυστικό της μακροζωίας του συνδυάζει τη φυσική κατάσταση με κάτι βαθύτερο:

– «Καλό DNA, πρόσεξα πολύ τη ζωή μου, όχι καταχρήσεις, γυμναστική από νέος στον στρατό». Όμως η πιο όμορφη ανάμνησή του δεν είναι μία στιγμή, είναι μια στάση ζωής: «Έζησα δίνοντας μεγάλη αγάπη, συμπόνια και κατανόηση στους κατατρεγμένους και τους αδύναμους». Μια επίσκεψη στο Άγιο Όρος, λέει, «με συγκλόνισε και με έκανε καλύτερο άνθρωπο».

Γεωργία Πατούρα: «Είχαμε μεγάλη φτώχεια, μεγάλη οικογένεια, υπήρχαν οικογένειες που πεινούσαν και έσπαγαν να φάνε βελανίδια»

Γεωργία Πατούρα, 88 ετών: «Δεν έμεινα μόνη»

Η Γεωργία Πατούρα μεγάλωσε μέσα στη φτώχεια μιας πολυμελούς οικογένειας. «Είχαμε μεγάλη φτώχεια, μεγάλη οικογένεια, υπήρχαν οικογένειες που πεινούσαν και έσπαγαν να φάνε βελανίδια», θυμάται. Από τα 12 της χρόνια, η οικογένεια, εννιά αδέρφια και δύο γονείς, έντεκα ψυχές, την έστειλε στο Άργος να δουλέψει. Είδε τον κόσμο γύρω της να αλλάζει:

– «Ο κόσμος μορφώθηκε, γιατί εμείς δεν είχαμε τη δυνατότητα να πάμε σχολείο». Με περηφάνια θυμάται πώς η γενιά της βοήθησε την επόμενη να χτίσει σπίτια, να σπουδάσει, «κάποιοι έγιναν και επιστήμονες». Για τη σημερινή εποχή είναι ξεκάθαρη: «Χάθηκε ο σεβασμός. Τότε υπήρχε αγάπη ανάμεσα σε συγγενείς και αδέρφια, παρόλο που τα χρόνια ήταν δύσκολα». Στη ζωή της, λέει με μια σχεδόν αγέρωχη απλότητα, «δεν έκανα ποτέ μποτέ, δεν βάφτηκα, δεν έβαλα κρέμες», η δουλειά ήταν η δική της φροντίδα. Και κλείνει με μια ευχή που μοιάζει με ευλογία:

– «Η καλύτερη ανάμνηση είναι οι γάμοι των παιδιών μου. Τους ευχαριστώ που με αξίωσαν να με κάνουν γιαγιά… και έτσι δεν έμεινα μόνη».

Σπύρος Καββαθάς, 78 ετών: «Παίζαμε, χτυπάγαμε, έτρεχε αίμα, δεν είχαμε άγχος»

Ο Σπύρος Καββαθάς μιλά με μια ωμή, σχεδόν ποιητική ειλικρίνεια για τα παιδικά του χρόνια: «Φτώχεια, δουλειές, γελάγαμε, παίζαμε στις γειτονιές. Παίζαμε, χτυπάγαμε, έτρεχε αίμα, κάναμε μπάνιο, δεν είχαμε άγχος». Είναι από τους λίγους που εκφράζουν ανοιχτά τον φόβο τους για το μέλλον της τεχνολογίας:

– «Με την τεχνητή νοημοσύνη φοβάμαι, κάποια στιγμή θα μας ξεπεράσει η δύναμη αυτουνού». Παρότι αναγνωρίζει πως οι σημερινοί νέοι «έχουν μυαλό πολύ», ανησυχεί πως «σιγά σιγά το μυαλό θα αδειάσει, γιατί τα βρίσκουν όλα έτοιμα». Η φιλοσοφία του για τη ζωή είναι λιτή και βαθιά: «Δεν είχαμε λεφτά, αλλά περνούσαμε πολύ ωραία».

Β.Κ., 86 ετών: «Από το μηδέν χτίσαμε αυτό που θέλαμε»

Ο Β.Κ. ξεκίνησε από ένα πεντάχρονο παιδί που άκουγε τις κουβέντες των γονιών του γύρω από την οικογένεια, το σχολείο, την εκκλησία. Στα 8 του, καλός μαθητής, δούλευε τα καλοκαίρια και έδινε τα λεφτά στη μητέρα του «για προίκες, για αδερφές». Έφυγε στο εξωτερικό, δούλεψε σκληρά, «άνοιξα εστιατόρια, έγινα ελεύθερος επαγγελματίας». Η φράση που συνοψίζει τη διαδρομή του είναι μια παρακαταθήκη από μόνη της:

– «Από το μηδέν να αποκτήσουμε αυτό που θέλουμε». Βλέποντας τη σημερινή εποχή, μιλά με ένταση: «Έχουμε χάσει όλο το νόημα της ζωής, όλη τη γλύκα, την αγάπη, τον σεβασμό, την εκτίμηση ο ένας στον άλλο. Σήμερα όλα είναι λεφτά». Το μυστικό της μακροζωίας του είναι, λέει, «πρώτα η διατροφή, το άλφα και το ωμέγα», αλλά και η αγάπη  «γιατί κανείς δεν κάνει μια ζωή δίχως πρόγραμμα». Κι όταν τον ρωτήσαμε για την πιο όμορφη ανάμνησή του, δεν χρειάστηκε δεύτερη σκέψη:

– «Όταν γέννησε η γυναίκα μου το πρώτο μου παιδί».

Τ.Κ., 82 ετών: «Παίζαμε κρυφτό, κυνηγητό, δεν είχαμε δώρα»   

Τα παιδικά χρόνια της Τ.Κ. ήταν χρόνια δρόμου και γειτονιάς: «Βγαίναμε στους δρόμους και παίζαμε με τα παιδιά της γειτονιάς, μετά το σχολείο… παίζαμε κρυφτό, κυνηγητό, δεν είχαμε δώρα». Θαυμάζει σήμερα την πρόσβαση στη γνώση που έχουν τα παιδιά μέσω της τεχνολογίας, «όλα τα παιδιά μαθαίνουν πράγματα από όλο τον κόσμο, παλιά δεν μαθαίναμε» και μιλά με μια ειλικρίνεια σπάνια για τη γενιά της:

– «Παλιά ήμασταν λίγο υποκριτές, δεν είχαμε το θάρρος να κάνουμε και να πούμε πράγματα». Σπούδασε φυσικοθεραπεύτρια στην Αθήνα, «ήθελα να γίνω πλούσια», παντρεύτηκε καλό άντρα και όταν εκείνος αρρώστησε, βρήκε τρόπο να κρατήσει την ομορφιά ζωντανή:

– «Έβρισκα τρόπους να περνάμε όμορφες στιγμές ακόμα και μέσα στο νοσοκομείο». Η πιο γλυκιά της ανάμνηση: «Ο γάμος με τον άντρα μου, η γέννα των παιδιών μου».

Χ.Σ., 78 ετών: «Έβγαλα τίμια το ψωμί στη λαϊκή»

Ο Χ.Σ. πέρασε μια ολόκληρη ζωή στη λαϊκή αγορά της Αθήνας. «Η εικόνα που μου έρχεται πρώτη στο μυαλό είναι ξημερώματα στη λαϊκή, να ξεφορτώνω το αυτοκίνητο, η κίνηση, οι φωνές, οι πάγκοι. Εκεί πέρασα όλη μου τη ζωή, εκεί μεγάλωσα και έβγαλα τίμια το ψωμί για την οικογένειά μου». Νιώθει έντονα την απώλεια της ανθρώπινης επαφής:

– «Παλιά στη λαϊκή λέγαμε «καλημέρα», μιλάγαμε με το όνομά τους. Σήμερα όλοι είναι με ένα κινητό και όλα είναι απρόσωπα». Παρότι πήγε «μέχρι το δημοτικό» στο σχολείο, αναγνωρίζει απλόχερα τη μόρφωση της νέας γενιάς, «έχουν ανοιχτά μυαλά και ευκαιρίες που εμείς ούτε τις φανταζόμασταν» , αλλά θεωρεί πως «τα περιμένουν όλα έτοιμα από τους γονείς». Το στήριγμά του στη ζωή, λέει, ήταν «η καλή μου σύζυγος, οι δύο μου κόρες με τους γαμπρούς μου και τα δύο μου εγγόνια», που «μου δίνουν ζωή και δύναμη να συνεχίζω». Και η παρακαταθήκη του είναι σαφής:

– «Να είναι πάντα εργατικά και τίμιοι, να αγαπούν ο ένας τον άλλον, γιατί η οικογένεια είναι το παν».

Τασία Παπαδοπούλου: «Όλες οι αναμνήσεις καλές ήτανε. Τα πανηγύρια, οι εκκλησίες, οι οργανοπαίχτες. Όλη νύχτα χορεύαμε και γλεντούσαμε».

Τασία Παπαδοπούλου 88 ετών: «Ξυπνούσαμε στις 3 τη νύχτα να μαζέψουμε καπνά»

Η Τασία Παπαδοπούλου κλείνει το μωσαϊκό αυτών των μαρτυριών με εικόνες θαλπωρής: «Μαζευόμασταν όλοι γύρω από το τζάκι τον χειμώνα, κεντάγαμε, πλέκαμε». Θυμάται ξημερώματα δουλειάς στα χωράφια, «ξυπνάγαμε στις 3 τη νύχτα και μαζεύαμε καπνά μέχρι να βγει ο ήλιος» και βλέπει τη σημερινή άνεση με ήρεμη αποδοχή:

– «Τώρα έχουμε πιο μεγαλεία, δρόμους με άσφαλτο, αυτοκίνητα, πιο πολυτέλεια». Για τα σημερινά παιδιά έχει μόνο καλά λόγια: «Είναι μορφωμένα, έχουν τρόπους, ξέρουν να μιλήσουν», παρότι παρατηρεί πως «τώρα έχουν τρέξιμο και άγχος». Η δική της γενιά, λέει, δεν είχε αυτό το άγχος:

– «Είχαμε τα δικά μας προϊόντα στον κήπο και στα χωράφια μας, χωρίς φάρμακα». Και όταν τη ρωτήσαμε για τις αναμνήσεις της, χαμογέλασε: – «Όλες οι αναμνήσεις καλές ήτανε. Τα πανηγύρια, οι εκκλησίες, οι οργανοπαίχτες. Όλη νύχτα χορεύαμε και γλεντούσαμε».

Μια Αργολίδα μέσα από δέκα φωνές

Διαβάζοντας αυτές τις δέκα μαρτυρίες η μία δίπλα στην άλλη, κάτι αναδύεται πέρα από τις μεμονωμένες ιστορίες: ένας κοινός κώδικας. Η φτώχεια δεν ήταν ντροπή, ήταν συνθήκη και η δουλειά, από παιδική ηλικία συχνά, δεν ήταν βάρος αλλά τρόπος επιβίωσης και αξιοπρέπειας. Η οικογένεια επανέρχεται, ξανά και ξανά, ως το κέντρο βάρους κάθε ζωής: γάμοι, γεννήσεις, εγγόνια, δισέγγονα. Κι όμως, δεν είναι όλοι απλώς νοσταλγικοί. Πολλοί από αυτούς τους ανθρώπους, ο Φανούρης με το κινητό του, ο Τ.Κ. με τον υπολογιστή, ο Β.Κ. με τον Άρη και τη Γη, κοιτάζουν το σήμερα με περιέργεια, όχι μόνο με φόβο.

Το κοινό τους παράπονο, αν μπορούμε να το πούμε έτσι, είναι ένα: η επικοινωνία που χάθηκε.

– «Παλιά λέγαμε καλημέρα», λέει ο Χ.Σ.. «Τότε τον ζύγωνες και τον ζούσες», λέει ο Σ.Χ.. Δεν είναι θρήνος για την τεχνολογία καθαυτή, είναι θρήνος για κάτι πιο εύθραυστο, που δεν το φτιάχνει καμία εφαρμογή: τον χρόνο που δίναμε ο ένας στον άλλον, όταν ο χρόνος ήταν το μόνο πράγμα που είχαμε άφθονο.

Σαν να λέει κάθε στίχος ενός παλιού λαϊκού τραγουδιού, όπου η φωνή τρέμει αλλά δεν σπάει, αυτοί οι δέκα άνθρωποι μάς θυμίζουν πως η γεροντική ηλικία δεν είναι το τέλος μιας ιστορίας, είναι το κεφάλαιο όπου η ιστορία, επιτέλους, μιλάει ανοιχτά. Κι εμείς, στον Αναγνώστη Πελοποννήσου, νιώθουμε την ευθύνη να την ακούσουμε, να την καταγράψουμε, και να την παραδώσουμε σε όσους έρχονται. Γιατί, όπως θα έλεγε κι η Γεωργία Πατούρα, το σημαντικό δεν είναι να μη μείνεις ποτέ μόνος. Είναι να έχεις κάποιον να σου πει, ξανά και ξανά: σε ακούμε.