Τον Νοέμβριο, κάτω από τα δέντρα των ελαιώνων απλώνονται τα δίχτυα και οι ελιές, πράσινες, μωβ και μαύρες, πέφτουν πάνω τους. Στα χωριά δουλεύουν τα ελαιοτριβεία και το λάδι βγαίνει φρέσκο.
Η συγκομιδή στην Ελλάδα κρατά από τα τέλη Σεπτεμβρίου ως τα τέλη Ιανουαρίου και συνήθως κορυφώνεται τον Νοέμβριο και τον Δεκέμβριο. Για τον επισκέπτη της Πελοποννήσου, η εποχή δεν έχει έναν προορισμό αλλά τρεις περιοχές: τη Σπάρτη με το μουσείο της ελιάς, τη Μεσσηνία με ένα λιοτρίβι που το γύριζε άλογο και με τον ελαιώνα ενός ερευνητικού ινστιτούτου στην Καλαμάτα, και το Κρανίδι της Αργολίδας με το δικό του μουσείο λαδιού. Το σήμα «Επισκέψιμο Ελαιοτριβείο» υπάρχει από το 2021 και οι προδιαγραφές του δημοσιεύτηκαν το 2023, αλλά ο ταξιδιώτης δυσκολεύεται να βρει ποια ελαιοτριβεία δέχονται πράγματι επισκέπτες. Γι’ αυτό ο οδηγός ξεχωρίζει όσα έχουν ανοιχτή πόρτα απ’ όσα θέλουν πρώτα ένα τηλεφώνημα.
Από φύλλα ελιάς 50.000 ετών ως το πετρελαιοκίνητο ελαιοτριβείο
Το Μουσείο Ελιάς και Ελληνικού Λαδιού του Πολιτιστικού Ιδρύματος Ομίλου Πειραιώς, στην οδό Όθωνος-Αμαλίας 129 στη Σπάρτη, είναι η στάση με σταθερό ωράριο και εισιτήριο. Λειτουργεί από το τέλος του 2002, και η ιστορία του λαδιού ξεκινά εκεί πολύ νωρίτερα από κάθε ελαιοτριβείο: από απολιθωμένα φύλλα ελιάς της Σαντορίνης, ηλικίας 50.000 έως 60.000 ετών, και από αντίγραφα πινακίδων της Γραμμικής Β του 14ου αιώνα π.Χ.
Στις αίθουσες στέκουν αντίγραφα προϊστορικών, ελληνιστικών και βυζαντινών πιεστηρίων, και στο ισόγειο ένα ξύλινο διπλό πιεστήριο από το Ξηροκάμπι. Κινούμενα μοντέλα δείχνουν πώς δούλευαν τα υδροκίνητα, τα ατμοκίνητα και τα πετρελαιοκίνητα ελαιοτριβεία, και μια ενότητα για τη σαπωνοποιία εξηγεί πώς το λάδι γινόταν σαπούνι, στο σπίτι και στη βιομηχανία.
Η πόλη έχει και δική της διαδρομή λαδιού. Στις 7 Ιουνίου 2026, το μουσείο και η Εφορεία Αρχαιοτήτων Λακωνίας οργάνωσαν περίπατο με ξεναγό αρχαιολόγο η οποία ξεκίνησε από την είσοδο της Ακρόπολης, πέρασε από κατάλοιπα ελαιοπιεστηρίων διαφορετικών εποχών και τελείωσε στο μουσείο, όπου εκτίθεται ένα μεταβυζαντινό ελαιοπιεστήριο.
Στη Μεσσηνία, ένα λιοτρίβι με άλογο και μια καμινάδα που στέκει
Ο Ταΰγετος χωρίζει τη Σπάρτη από τη Μεσσηνία, και η διαδρομή θέλει δική της ημέρα. Στο Χαρακοπιό, κοντά στην Κορώνη, ένα λιοτρίβι των αρχών του 19ου αιώνα έγινε μουσείο με φροντίδα του τοπικού πολιτιστικού συλλόγου. Η πέτρα του μύλου και το πιεστήριο διατηρούνται σε καλή κατάσταση, και δίπλα τους στέκουν δύο μεγάλες πήλινες τζάρες, η μία με χρονολογία 1870. Τον μύλο τον γύριζε άλογο, όπως γινόταν στη Μεσσηνία και στη Λακωνία πριν τον διαχωριστήρα. Η επίσκεψη γίνεται μόνο κατόπιν ραντεβού, και το τηλέφωνο επικοινωνίας το δίνει η σελίδα της Περιφέρειας Πελοποννήσου για τον τουρισμό.
Στην Τίκλα, κοντά στην Καρδαμύλη, μια καμινάδα ξεχωρίζει πάνω από τα ερείπια ενός ελαιοτριβείου του 1932. Λειτουργούσε και ως σαπωνοποιείο και ως πυρηνελαιουργείο, δηλαδή εργοστάσιο που βγάζει λάδι από τα στερεά κατάλοιπα της ελιάς, ώσπου έκλεισε το 1958. Εδώ η στάση είναι εικόνα από έξω.
Στην Καλαμάτα, μια υπεραιωνόβια ελιά και είκοσι ποικιλίες
Στο αγρόκτημα επίδειξης του Ινστιτούτου Ελιάς, Υποτροπικών Φυτών και Αμπέλου του Ελληνικού Γεωργικού Οργανισμού ΔΗΜΗΤΡΑ, στην οδό Λακωνικής, ζει η υπεραιωνόβια «Μάνα Ελιά» και φυλάσσεται συλλογή με 20 ελληνικές ποικιλίες. Την Κυριακή 25 Οκτωβρίου το Ινστιτούτο κάλεσε κατοίκους, φορείς και φίλους της ελιάς σε συμβολική συγκομιδή, από τις 8:00 ως τις 10:00 το πρωί. Ο καρπός θα γίνει συλλεκτική σειρά επιτραπέζιας ελιάς Καλαμών. Μεγαλύτερη ανοιχτή εκδήλωση προγραμματίζεται στο ίδιο αγρόκτημα στις 26 Νοεμβρίου, την Παγκόσμια Ημέρα Ελιάς.
Η Καλαμάτα είναι και η έδρα του Πολιτιστικού Οργανισμού «Δρόμοι της Ελιάς», μη κερδοσκοπικού φορέα που προωθεί την ελιά και τον πολιτισμό γύρω της σε όλη τη Μεσόγειο. Οι Δρόμοι της Ελιάς αναγνωρίστηκαν από την UNESCO το 2003 ως παγκόσμια πολιτιστική διαδρομή και πιστοποιήθηκαν το 2005 ως Πολιτιστική Διαδρομή του Συμβουλίου της Ευρώπης.
Στο Κρανίδι, ένα λιοτρίβι του 1700 και μια γιορτή που γυρίζει κάθε Οκτώβριο
Το Μουσείο Λαδιού του Κρανιδίου ξαναστήνει ένα παραδοσιακό ελαιοτριβείο: ένα λιοτρίβι του 1700 περίπου από την ίδια την περιοχή και δύο ακόμη πιεστήρια διαφορετικών εποχών, τοποθετημένα έτσι που να φαίνεται πώς έβγαινε το λάδι παλιότερα. Για ώρες επίσκεψης ρωτήστε πριν ξεκινήσετε.
Κάθε Οκτώβριο το Κρανίδι γιορτάζει την ελιά. Η Γιορτή Ελιάς και Ελαιολάδου άνοιξε φέτος στα μέσα του μήνα με αναζήτηση της «Χρυσής Ελιάς» στα σοκάκια της πόλης, με παιδιά και προσκόπους, και συνεχίστηκε στην πλατεία Κύπρου με φαγητό και μουσική. Κάθε χρονιά τιμάται ένας ελαιοπαραγωγός της περιοχής. Η επόμενη συνάντηση είναι ραντεβού για τον Οκτώβριο του 2027.
Πώς θα μπείτε σε ελαιώνα και ελαιοτριβείο χωρίς να χαλάσετε τη δουλειά κανενός
Τον Νοέμβριο ένας ελαιώνας είναι χωράφι με ιδιοκτήτη που δουλεύει, και ένα ελαιοτριβείο είναι εργοστάσιο σε λειτουργία. Στα ελαιοτριβεία τρέχουν μηχανήματα και κινούνται τρακτέρ, και η είσοδος χωρίς συνεννόηση μπορεί να είναι ανεπιθύμητη και επικίνδυνη. Στους ελαιώνες έχουν καταγραφεί τα τελευταία χρόνια κλοπές ελιάς και ελαιολάδου στην Πελοπόννησο και στη Μεσσηνία, και ένας ξένος ανάμεσα στα δέντρα, χωρίς άδεια, προκαλεί δικαιολογημένα καχυποψία.
Στη συγκομιδή συμμετέχετε με δύο τρόπους: μέσα από οργανωμένο πρόγραμμα ή με πρόσκληση ενός παραγωγού που γνωρίζετε. Τοπικά ελαιοτριβεία και παραγωγοί οργανώνουν σεμινάρια, δοκιμές και συμμετοχή στη συγκομιδή, και αξίζει να συμφωνήσετε από πριν ημέρα, ώρα, κόστος και τι θα κάνετε εκεί.
Τι σημαίνει το «Επισκέψιμο Ελαιοτριβείο»
Ο νόμος 4875/2021 θέσπισε το Σήμα Επισκέψιμου Ελαιοτριβείου, και οι προδιαγραφές του δημοσιεύτηκαν στις 12 Απριλίου 2023 στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως (ΦΕΚ Β΄ 2351). Ένα ελαιοτριβείο με το σήμα έχει χώρο υποδοχής, αίθουσα γευσιγνωσίας σε εύλογη απόσταση από τα μηχανήματα, υπεύθυνο υποδοχής και ξεναγήσεων, υπεύθυνο γευσιγνωσίας με κατάρτιση τουλάχιστον 40 ωρών, αναρτημένο ωράριο και τιμοκατάλογο με την τιμή της γευσιγνωσίας, και πρόσβαση για άτομα με κινητικά προβλήματα. Το σήμα ισχύει πέντε χρόνια.
Στην Πελοπόννησο ο ταξιδιώτης δεν έχει ενιαίο κατάλογο με όσα ελαιοτριβεία το έχουν πάρει. Η ερώτηση «έχετε το σήμα και δέχεστε επισκέπτες αυτή την εβδομάδα;» γίνεται λοιπόν σε κάθε ελαιοτριβείο ξεχωριστά, με ένα τηλεφώνημα.
Σε έρευνα των Μαρίας Κουρή (Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου) και Μάριου Κονδάκη (Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών), που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Sustainability, 55 επισκέπτες ελαιοτουρισμού σε όλη την Ελλάδα απάντησαν σε συνεντεύξεις το 2023. Οι πιο δημοφιλείς δραστηριότητες ήταν οι ξεναγήσεις σε ελαιοτριβεία, οι διαδρομές του λαδιού και η συμμετοχή στη συγκομιδή. Το 40% είπε ότι η επίσκεψη σε ελαιώνα ήταν ο κύριος λόγος του ταξιδιού τους, και το 23,6% την έκανε μέρος ταξιδιού με διανυκτέρευση.
Το φρέσκο λάδι που θα πάρετε μαζί σας
Το λάδι του πρώιμου τρύγου, που βγαίνει από τις αρχές Οκτωβρίου ως τα τέλη Νοεμβρίου, είναι πικρότερο και πιπεράτο, και το νιώθετε στον λαιμό.
Δοκιμάστε πριν αγοράσετε, ρωτήστε τη χρονιά της συγκομιδής και από ποιο κτήμα ή περιοχή προέρχεται, και φυλάξτε το σε δροσερό και σκοτεινό σημείο του σπιτιού. Έτσι ό,τι είδατε στα πιεστήρια της Σπάρτης και του Χαρακοπιού καταλήγει σε ένα μπουκάλι στο τραπέζι σας.
Πότε να πάτε
Οι ημερομηνίες της συγκομιδής αλλάζουν ανάλογα με την περιοχή, το υψόμετρο και την ποικιλία. Σε πιο δροσερές περιοχές μπορεί να φτάσει ως τον Ιανουάριο. Ρωτήστε τον παραγωγό ή το ελαιοτριβείο ποια εβδομάδα δουλεύουν, πριν κλείσετε διανυκτέρευση.
Το μουσείο της Σπάρτης λειτουργεί με χειμερινό ωράριο από τις 16 Οκτωβρίου ως τις 28 Φεβρουαρίου: καθημερινά εκτός Τρίτης, 10:00 – 17:00. Μένει κλειστό και την Πέμπτη 26 Νοεμβρίου, τοπική αργία και ημέρα της εκδήλωσης στην Καλαμάτα, στις 25 και 26 Δεκεμβρίου και την 1η Ιανουαρίου. Το κανονικό εισιτήριο κοστίζει 6 ευρώ, το μειωμένο 3 ευρώ, και η είσοδος είναι δωρεάν για παιδιά ως 17 ετών. Στο 27310 89315 απαντά το μουσείο.
Πώς θα οργανώσετε τη διαδρομή
Η Σπάρτη, η Μεσσηνία και το Κρανίδι απέχουν αρκετά ώστε να αξίζει μία ημέρα για την καθεμία, με χρόνο για ερωτήσεις και στάσεις στον δρόμο.
Για τον ελαιώνα φέρτε κλειστά παπούτσια, ρούχα που δεν πειράζει να λερωθούν και ένα ζεστό ρούχο για το πρωί. Για το Μουσείο Λαδιού του Κρανιδίου και το λιοτρίβι του Χαρακοπιού, το τηλεφώνημα πριν από την αναχώρηση είναι ο σίγουρος τρόπος να βρείτε την πόρτα ανοιχτή

Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου